مقایسه ایران و روسیه: چطور بازی دوستانه برگزار کنیم؟

بر اساس گزارش ورزش اپ، لغو مسابقه تدارکاتی میان ایران و گینه بیسائو این پرسش را مطرح کرد که آیا کشورهایی که با شرایطی مشابه ایران دست و پنجه نرم می‌کنند هم در مسیر تدارک دیدن دیدارهای دوستانه برای تیم‌های ملی فوتبال خود با چالش‌های همسانی روبه‌رو هستند یا خیر؛ و در مجموع، راهبرد و رویکرد آن‌ها برای حفظ آمادگی ملی‌پوشان‌شان در چنین شرایطی چیست؟ اما چه دلیلی پشت لغو جدال ایران و گینه بیسائو وجود داشت؟ مهدی تاج پیرامون انگیزه لغو این بازی دوستانه عنوان کرد: «آن‌ها به دولت خود استناد می‌کنند و می‌گویند دولتشان گفته برگزار نشود و کاری از دست فدراسیون آن‌ها برنمی‌آید.»

آیا ایران تنها کشوری است که با چنین وضعیتی دست‌به‌گریبان است؟ فوتبال ما از شرایط ویژه‌ای بهره می‌برد، با این وجود دست‌کم یک کشور وجود دارد که حتی شرایطی بحرانی‌تر از ایران را تجربه می‌کند: روسیه. سرزمینی که از ماه فوریه سال ۲۰۲۲ از تمامی پیکارهای رسمی فیفا و یوفا کنار گذاشته شد و نه در جام جهانی به میدان رفت، نه در یورو و نه در لیگ ملت‌های اروپا. با این وجود، تیم ملی روسیه در طول تمام این ماه‌ها تقریباً به صورت مستمر به میدان رفته است؛ آن هم با تعداد بازی‌های بسیار بالا. روسیه پس از آغاز مناقشه اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، با یکی از سنگین‌ترین محرومیت‌های تاریخ مستطیل سبز روبه‌رو شد. فیفا و یوفا در بیست‌وهشتم فوریه ۲۰۲۲ تیم‌های روسی را از حضور در میادین بین‌المللی تعلیق کردند و این ممنوعیت همچنان به قوت خود باقی است. روس‌ها حتی از حضور در مسابقات انتخابی جام جهانی ۲۰۲۶ نیز محروم شدند و در فصل ۲۰۲۶-۲۷ که مدتی از آغاز آن می‌گذرد، همچنان با این تحریم‌ها دست‌وپنجه نرم می‌کنند؛ به طوری که نه تیم ملی و نه باشگاه‌های این کشور در هیچ تورنمنت اروپایی یا بین‌المللی راهی مسابقات نمی‌شوند. روس‌ها خیلی زود به این نتیجه رسیدند که اگرچه دیگر امکان رقابت با فرانسه، اسپانیا، آلمان یا ایتالیا در دیدارهای رسمی را ندارند، اما می‌توانند میزبان تیم‌های ملی سایر کشورها برای انجام دیدارهای تدارکاتی باشند؛ کشورهایی که تمایل داشتند در برابر روسیه صف‌آرایی کنند. از زمان شروع جنگ، روسیه به جای دست رو دست گذاشتن و چشم دوختن به پایان محرومیت‌ها، تقویم ورزشی خود را شخصاً پایه‌ریزی کرد. حریفانی از قاره‌های آسیا، آفریقا، آمریکای لاتین و چند دولت نزدیک از نظر سیاسی راهی مساگد و ورزشگاه‌های روسیه شدند. ایران، صربستان، بلاروس، ازبکستان، تاجیکستان، قرقیزستان، قطر، کامرون، کنیا، کوبا، سوریه، برونئی، زامبیا، نیجریه، اردن، بولیوی، پرو، شیلی، مالی، نیکاراگوئه، مصر، بورکینافاسو و ترینیداد و توباگو، بخشی از این فهرست بلندبالا را تشکیل می‌دهند.

ر روسیه عملاً یک بستر فوتبالی موازی برای تیم ملی خود پدید آورد. این کشور نه مسابقات رسمی قاره‌ای داشت و نه دیدارهای انتخابی جام جهانی، اما بازیکنانش را دور هم جمع کرد، اردو تشکیل داد، حریف پیدا کرد و به میدان رفت. روس‌ها در این مدت چند مسابقه برگزار کرده‌اند؟ روسیه تنها از ابتدای سال ۲۰۲۶ تاکنون به مصاف تیم‌های نیکاراگوئه، مالی، مصر، بورکینافاسو، ترینیداد و توباگو و ایران رفته است و در همین پنجره بازی‌های ملی اکتبر نیز پس از رویارویی با ایران، برنامه‌ای شامل مصاف با نامیبیا و نیجریه را در دستور کار دارد. دستاوردهای مسابقات روسیه در سال ۲۰۲۶ تا به اینجای کار به شرح زیر است: > • روسیه ۳-۱ نیکاراگوئه > > • روسیه ۰-۰ مالی > > • مصر ۱-۰ روسیه > > • روسیه ۳-۰ بورکینافاسو > > • روسیه ۳-۰ ترینیداد و توباگو > > • روسیه ۲-۰ ایران > > • روسیه ۶-۰ نامیبیا. تیمی که به صورت رسمی از سوی فیفا و یوفا طرد شده، توانسته در سال ۲۰۲۶ تقویمی نسبتاً منظم در عرصه بین‌المللی برای خود دست‌وپا کند. البته که روسیه برای این دستاورد بهای سنگینی پرداخته است. بدون شک سطح کیفی برخی از حریفان این تیم پایین‌تر از استانداردهای مطلوب یک تیم ملی قدرتمند بوده و بخش عمده‌ای از این دیدارها در مصاف با رقبای غیراروپایی برگزار شده است. بی‌جهت نیست که روس‌ها در این مدت بردهای عجیب و غریبی همچون پیروزی ۱۱ بر صفر برابر برونئی، ۸ بر صفر مقابل کوبا، ۵ بر صفر در برابر زامبیا و ۴ بر صفر مقابل سوریه را هم تجربه کرده‌اند. اما برای فوتبال روسیه، اولویت نخست این بود که تیم ملی در شرایط مسابقه باقی بماند. آن‌ها حاضر نبودند به بهانه تحریم‌های سیاسی، تیم ملی خود را منزوی کرده و بدون بازی رها کنند. روس‌ها منتظر ظهور حریفان ایده‌آل نماندند؛ و این شاید مهم‌ترین درس‌آموزه پرونده فوتبال روسیه باشد. آن زمان که دروازه‌های فوتبال اروپا به روی آن‌ها بسته شد، آن‌ها به سراغ هر درِ باز دیگری رفتند.

حتی هنگامی که یک مسابقه لغو می‌شد، روس‌ها بی‌درنگ برای برگزاری دیداری دیگر برنامه‌ریزی می‌کردند. این مسئله‌ای بسیار کلیدی است، چرا که روسیه اتفاقاً تجربه لغو مسابقات را هم در کارنامه دارد. در ماه مارس سال ۲۰۲۴ قرار بود تیم‌های ملی روسیه و پاراگوئه در مسکو به مصاف هم بروند، اما به دنبال وقوع حادثه تروریستی در «کروکوس سیتی‌هال»، دو فدراسیون به این نتیجه رسیدند که بازی را لغو کنند. فدراسیون فوتبال روسیه همان مقطع اعلام کرد که امکان برگزاری این جدال در تاریخی دیگر وجود خواهد داشت. این یعنی حتی فوتبال روسیه نیز در طول این سال‌ها از چالش لغو دیدارها در امان نبوده است؛ تفاوت اصلی اما در نوع واکنش‌ها پس از ابطال مسابقات نهفته است. ایران برخلاف روسیه با محرومیت رسمی از سوی فیفا مواجه نشده است. تیم ملی فوتبال کشورمان در دیدارهای انتخابی جام جهانی شرکت کرده، در جام جهانی ۲۰۲۶ به میدان رفته و همچنان یکی از اعضای فعال کنفدراسیون فوتبال آسیا به شمار می‌رود.

با وجود این، ایران با موانع سخت و ظالمانه سیاسی، اقتصادی، بانکی، مسافرتی، اخذ رویزا و چالش‌های روابط بین‌الملل دست‌به‌گریبان است که به طور مستقیم برنامه‌ریزی‌های فوتبالی را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد؛ نمونه بارز آن اتفاقی است که در جدیدترین فیفادی مهرماه رخ داد و به لغو تقابل تدارکاتی ما با گینه بیسائو انجامید. با این حال، افزون بر روسیه، کشورهای دیگری نیز وجود دارند که دقیقاً همچون ایران با محدودیت‌های غیرورزشی مواجه هستند و مطالعه روند آماده‌سازی تیم‌های ملی آن‌ها می‌تواند ما را با استراتژی‌های گوناگون جهت عبور از تنگناهای فوتبالی آشنا سازد.

کره شمالی حتی دیدارهای رسمی خود را هم از دست داد. این کشور به دلایل سیاسی، امنیتی، بهداشتی و بن‌بست‌های بین‌المللی، طی سال‌های اخیر با چالش‌های وخیمی در زمینه میزبانی و برگزاری مسابقات روبه‌رو بوده است. ماجرای جنجالی میان کره شمالی و ژاپن در ماه مارس ۲۰۲۴ یکی از عجیب‌ترین پرونده‌هاست. قرار بود این دو تیم در تاریخ بیست‌وششم مارس در شهر پیونگ‌یانگ در چارچوب مرحله مقدماتی جام جهانی با یکدیگر بازی کنند که ناگهان کره شمالی اعلام نمود توانایی میزبانی را ندارد و خواستار انتقال مسابقه به یک زمین بی‌طرف شد. کنفدراسیون فوتبال آسیا (AFC) در این باره اعلام کرد که فدراسیون کره شمالی به دلیل شرایط پیش‌بینی‌نشده، تقاضای تغییر محل برگزاری مسابقه را مطرح کرده است.

گزارش‌های منتشره در آن دوران، دلیل اصلی این تصمیم را نگرانی پیونگ‌یانگ نسبت به شیوع بیماری‌های عفونی در ژاپن عنوان کردند، هرچند هیچ نهاد رسمی دلیل قطعی این ابطال را تایید نکرد. کره شمالی نتوانست در بازه زمانی مناسب ورزشگاه جایگزینی را معرفی نماید و تقویم مسابقات نیز به هیچ وجه اجازه به تعویق انداختن آن را نمی‌داد. در نهایت، کمیته انضباطی فیفا تیم کره شمالی را بازنده اعلام کرد و این فدراسیون را به پرداخت ۱۰ هزار فرانک سوئیس جریمه محکوم ساخت. این چالش فراتر از یک بازی دوستانه ساده بود؛ یک دیدار رسمی و حیاتی در مسیر انتخابی جام جهانی بر باد رفت. رویکرد کره شمالی پس از آن ماجرا نیز مسیری شگفت‌انگیز را طی کرد. این کشور در طول سال ۲۰۲۵ تنها دو بازی دوستانه ثبت‌شده در کارنامه داشت: پیروزی ۲ بر صفر برابر قزاقستان در خاک ترکیه و تساوی یک بر یک در مصاف با اردن. نکته تأمل‌برانگیز اینجاست که کره شمالی از آغاز سال میلادی ۲۰۲۶ تاکنون هیچ مسابقه رسمی دیگری را برگزار نکرده است. برخلاف ایران، آن‌ها به سمت گوشه‌نشینی و انزوای تقریبا مطلق گام برداشته‌اند و فوتبال ملی‌شان تاوان سنگینی برای این انزوا پرداخت کرده است.

فلسطین؛ هنگامی که سایه جنگ سنگینی می‌کند، زمین مسابقه به جای دیگری منتقل می‌شود. فلسطین مصداق بارز دیگری در این زمینه است. تیم ملی فلسطین سال‌هاست که با معضل نداشتن امنیت پایدار برای میزبانی از مسابقات دست‌وپنجه نرم می‌کند. به دنبال اشغالگری‌ها و جنایات رژیم صهیونیستی در باریکه غزه، تیم ملی این کشور عملاً امکان میزبانی از دیدارهای بین‌المللی در خانه خود را از دست داد. فدراسیون فوتبال فلسطین به جای متوقف کردن فعالیت‌های تیم ملی، خانه‌اش را تغییر داد. کوالالامپور، دوحه، امان، کویت و سایر شهرها به زمین‌های میزبانی موقت فلسطینی‌ها بدل شدند. تیم ملی فلسطین در جریان رقابت‌های مقدماتی جام جهانی ۲۰۲۶، بسیاری از دیدارهای خانگی خود را در خارج از مرزهای کشور برگزار نمود. استراتژی فلسطین برای غلبه بر موانع اشغالگران ثمر داد و آن‌ها در سال ۲۰۲۶ دو دیدار تدارکاتی در قرقیزستان انجام دادند و در ماه سپتامبر نیز در شهر چونگ‌چینگ چین به مصاف تیم ملی نیوزیلند رفتند. این یک الگوی کاملاً متفاوت است: اگر میزبانی در خانه میسر نیست، بازی‌ها را موقتاً در زمین حریفان یا کشورهای ثالث برگزار می‌کنیم.

اوکراین؛ شعله‌های جنگ زبانه می‌کشد، اما تقویم فوتبال متوقف نشده است. تیم ملی اوکراین سال‌هاست که به دلیل تنش‌های نظامی از میزبانی بخش عمده‌ای از مسابقات خانگی خود محروم است، با این وجود فدراسیون فوتبال این کشور تلاش کرده تا میزبانی رقابت‌ها را به سایر کشورها منتقل کند. در سال ۲۰۲۶، اوکراین در خاک اسپانیا به مصاف تیم ملی آلبانی رفت و در ادامه در کشورهای لهستان و دانمارک با رقبای خود دیدار کرد. حتی فدراسیون فوتبال اوکراین از برنامه‌ریزی برای برگزاری نخستین مسابقه تیم ملی در خاک این کشور از زمان آغاز مناقشه با روسیه در ماه مه ۲۰۲۶ خبر داده بود.

راهکار روسیه؛ مناسب‌ترین الگو برای فوتبال ایران. راهبردی که روس‌ها برای پشت سر گذاشتن محدودیت‌های سیاسی و حفظ سطح آمادگی فوتبال خود تدوین کرده‌اند، در مقایسه با دیگر مدل‌ها بیشترین سنخیت را با شرایط ما دارد. بی‌شک شرایط دو کشور کاملاً یکسان نیست، اما ایده محوری روس‌ها بسیار جذاب و کارآمد بوده است: روسیه در بحرانی‌ترین شرایط ممکن، مسئله «انجام بازی برای تیم ملی» را از مسئله «رویارویی با نام‌های بزرگ» تفکیک کرده است. اصل بنیادین باید حفظ پویایی و برگزاری مسابقه برای تیم ملی باشد. هنگامی که باشگاه‌ها و تیم‌های بزرگ اروپایی از رویارویی با روسیه سر باز زدند، آن‌ها سطح توقعات خود را تنزل دادند و دایره گزینش حریفان را وسعت بخشیدند؛ قاره آفریقا، آسیا، آمریکای لاتین، کشورهای استقلال‌یافته شوروی، کشورهای همسو و حتی تورنمنت‌های چندجانبه کوچک. روسیه در سال ۲۰۲۴ در تورنمنت سه جانبه ویتنام شرکت کرد و در سال‌های بعد نیز با تیم‌هایی نظیر نیجریه، بولیوی، پرو، شیلی، مالی، مصر و سایرین صف‌آرایی کرد.

این روند به مرور زمان شبکه‌ای مستحکم از حریفان را برای روسیه به ارمغان آورد؛ شبکه‌ای متشکل از ده‌ها تیم ملی مختلف که به تدریج به یک مجموعه‌ای اتکا‌پذیر تبدیل شد. شاید این‌گونه به نظر برسد که فوتبال ایران نیز طی این مدت تمامی تلاش خود را به کار بسته و با هر رقیبی که امکان‌پذیر بوده دیدارهای تدارکاتی برگزار کرده است، اما مؤلفه‌ای که جای خالی‌اش در برنامه‌ریزی‌های فوتبال ما به شدت احساس می‌شود، ایجاد شبکه‌ای تنیده و متنوع از کشورهایی است که همواره آمادگی رویارویی با ما را داشته باشند. روسیه از یک کانال پایدار از حریفان جایگزین بهره می‌برد و در هر پنجره بازی‌های ملی، اگر یکی از رقبا در لحظه آخر انصراف دهد، چند گزینه جایگزین در آستین دارد تا بلافاصله جایگزین شوند.

نباید از این قیاس چنین نتیجه‌گیری کرد که روسیه توانسته تمامی چالش‌های خود را یک‌شبه حل و فصل کند. اتفاقاً اعمال تحریم‌های سنگین علیه فوتبال روسیه هزینه‌های کلانی به این کشور تحمیل کرده است. این کشور از حضور در تورنمنت‌های معتبر رسمی دور مانده، بازیکنانش کمتر در کوران مسابقات تئوریک بین‌المللی محک خورده‌اند و بخش عمده‌ای از اردوهای تیم ملی برابر رقیبانی برگزار می‌شود که لزوماً پاسخگوی استانداردهای ایده‌آل روسیه نیستند. بی‌دلیل نیست که طی سال‌های اخیر شایعاتی پیرامون احتمال کوچ اجباری روسیه از یوفا به کنفدراسیون فوتبال آسیا (AFC) مطرح شده است. رئیس اتحادیه فوتبال روسیه حتی در سال ۲۰۲۳ در کنگره AFC در بحرین حضور یافت تا پیرامون چشم‌انداز تغییر مسیر فوتبال کشورش به گفتگو بنشیند، هرچند در نهایت چنین انتقالی عملیاتی نشد و گفته می‌شود که کاملاً از دستور کار خارج گشته است.

در نهایت، ریشه مشکلات فوتبال ایران تنها در سفر نکردن تیم گینه بیسائو خلاصه نمی‌شود؛ چالش اساسی‌تر اینجاست که به محض نیامدن گینه بیسائو، برخلاف مدل مدیریتی روسیه، هیچ گزینه جایگزینی آماده و در دسترس نبود. در پی آن، پس از چند روز رایزنی فرسایشی، تیم ملی ماند و تنها دو مسابقه، دو شکست و یک خلأ بزرگ در تقویم مسابقات. اگر قصد الگوبرداری از استراتژی روس‌ها را داریم، درس بزرگ این است: در فضایی که پیدایش رقیبی ایده‌آل به امری دشوار مبدل شده، باید شبکه‌ای مطمئن از حریفان جایگزین را پایه‌ریزی کرد. رقیبانی که بتوان در کوتاه‌ترین زمان ممکن رضایت‌شان را برای حضور در زمین و انجام یک مسابقه دوستانه جلب کرد. ضرورت دارد از ماه‌ها قبل برنامه‌ریزی دقیق صورت بگیرد و چند مسیر موازی و اضطراری برای روزهای بحرانی نظیر امروز طراحی و حفظ شود.