سند قطعی انقلاب بزرگ فوتبال آسیا

به گزارش ورزش اپ، فوتبال ملی آسیا در آستانه تحولی ساختاری قرار دارد. رسانه «The Asian Game» به طرح توجیهی کنفدراسیون فوتبال آسیا دست یافته و اعلام کرده است که AFC فردا، سه‌شنبه ۶ اکتبر، پروپوزال خود پیرامون برگزاری لیگ ملت‌های آسیا را به فدراسیون‌های تابعه تقدیم می‌کند. هرچند این طرح هنوز جنبه رسمی به خود نگرفته، اما جزئیات درزکرده حاکی از آن است که با پدیده‌ای فراتر از اضافه‌شدن صرف یک جام به تقویم قاره کهن روبرو هستیم.

نهاد مدیریت فوتبال آسیا برای نخستین بار در دسامبر ۲۰۲۵ از ایده‌اش برای راه‌اندازی لیگ ملت‌ها پرده برداشته بود. هدف‌های تبیین‌شده شامل افزایش تعداد بازی‌های رسمی و دارای پشتوانه در روزهای فیفا، نزدیک‌تر کردن سطح تیم‌ها به یکدیگر، مدیریت بهینه هزینه‌ها به مدد برنامه‌ریزی‌های متمرکز و ترسیم افقی شفاف‌تر جهت اعتلای تیم‌های ملی بود. هم‌اینک مشخص گشته که AFC قصد دارد لیگ ملت‌ها را به شکل مستقیم به مسابقات انتخابی جام ملت‌های آسیا و جام جهانی گره بزند.

این پلتفرم با نمونه اروپایی خود تفاوت‌های بنیادینی دارد. تورنمنت پیشنهادی AFC قرار نیست صرفا جایگزین دیدارهای تدارکاتی معدود شود، بلکه به شاکله اصلی فوتبال ملی قاره بدل می‌گردد؛ به‌طوری‌که عملکرد هر تیم، تکلیف رتبه‌اش در ادوار بعدی، صعود و سقوط میان دسته‌های مختلف و مسیر دستیابی به دو رویداد معتبر ملی را رقم خواهد زد.

مطابق طرح تدوین‌شده، ۴۷ فدراسیون عضو در سه دسته مجزا جای می‌گیرند. دسته‌های اول و دوم هر یک شامل ۱۸ تیم خواهند بود و ۱۱ تیم باقی‌مانده نیز در دسته سوم به رقابت می‌پردازند. سطوح اول و دوم ساختاری یکپارچه مشابه با فرمت سوئیسی لیگ نخبگان آسیا به خود می‌گیرند. در این چارچوب تمامی تیم‌ها در یک جدول واحد جا می‌گیرند، اما لزوماً به مصاف هر ۱۷ رقیب دیگر نمی‌روند.

در بازه‌هایی که مسابقات با مسیر انتخابی جام ملت‌های آسیا تلفیق شده است، هر نماینده دسته‌های اول و دوم شش تقابل، شامل سه میزبانی و سه بازی در خانه حریف را پشت سر می‌گذارد. در ادواری که انتخابی جام جهانی در دستور کار است، تعداد دیدارهای هر تیم به عدد ۱۲، متشکل از شش بازی خانگی و شش مسابقه خارج از خانه افزایش می‌یابد. دسته سوم نیز در سه گروه شامل دو گروه چهار تیمی و یک گروه سه تیمی، به صورت رفت و برگشتی پیکار می‌کنند.

جریان جابجایی تیم‌ها میان سطوح مختلف، هر دو سال یک بار جریان می‌یابد. قعرنشینان جدول دسته اول مستقیماً به دسته دوم تنزل می‌یابند و دو تیم صدرنشین دسته دوم به دسته اول صعود می‌کنند. قیاس مشابهی میان دسته‌های دوم و سوم نیز اعمال می‌شود. افزون بر این، تیم‌های رده سیزدهم تا شانزدهم دسته بالاتر به همراه تیم‌های سوم تا ششم دسته پایین‌تر، وارد یک مرحله پلی‌آف متمرکز هشت‌تیمی می‌شوند تا تکلیف چهار سهمیه باقی‌مانده برای صعود مشخص گردد.

یکی از ارکان کلیدی این طرح با انتخابی جام ملت‌های آسیا پیوند خورده است. در نسخه جامع مسابقات، تمامی ۱۸ تیم حاضر در دسته اول به‌طور مستقیم مسافر جام ملت‌ها می‌شوند و شش تیم برتر دسته دوم نیز پازل ۲۴ تیم نهایی را کامل می‌کنند. بدین ترتیب دیگر از مسابقات انتخابی مجزا خبری نخواهد بود و جایگاه تیم‌ها در لیگ ملت‌ها، صعودکنندگان را مشخص می‌سازد.

در این سیستم، تیم‌های حاضر در دسته سوم فاقد مسیر مستقیم برای صعود به جام ملت‌ها هستند؛ آن‌ها ابتدا ناگزیرند با ثبت نتایج درخشان راهی دسته دوم شوند و سپس در سیکل بعدی برای قرار گرفتن در جمع شش تیم برتر بجنگند. این بخش، یکی از چالش‌برانگیزترین زوایای پیشنهاد AFC ارزیابی می‌شود، چرا که شکاف میان تیم‌های ضعیف‌تر و تورنمنت‌های بزرگ قاره‌ای را در کوتاه‌مدت وسعت می‌بخشد.

ساختار انتخابی جام جهانی ابعاد پیچیده‌تری دارد. تیم‌هایی که طی دوره قبل ماندگاری خود را در دسته اول حفظ کرده‌اند، وارد جدول ۱۸ تیمی انتخابی جام جهانی شده و هر یک ۱۲ بازی انجام می‌دهند. براساس نمودار فعلی کنفدراسیون، شش تیم صدرنشین مستقیماً راهی جام جهانی می‌شوند و تیم‌های هفتم تا دهم به پلی‌آفی چهار تیمی گسیل می‌شوند. در نسخه کنونی، دو تیم برتر این پلی‌آف هم سهمیه مستقیم جام جهانی را تصاحب می‌کنند و تیم سوم عازم پلی‌آف بین‌قاره‌ای فیفا می‌شود. اجرایی شدن این سناریو به حفظ سهمیه‌های فعلی آسیا و موافقت نهایی فیفا بند است.

تیم‌های سطوح دوم و سوم در آن بازه زمانی مسیر میان‌بری به جام جهانی ندارند و ملزم هستند ابتدا از طریق چرخه‌های پیشین، جواز حضور در دسته اول را به دست آورند.

لیگ ملت‌های آسیا دارای یک قهرمان مجزا نیز خواهد بود. هشت تیم برتر دسته اول به مرحله یک‌چهارم نهایی رفت و برگشت می‌رسند و چهار فینالیست در دور پایانی متمرکز با هم رقابت می‌کنند. این مرحله شامل دو بازی نیمه‌نهایی و یک فینال است که هر دو سال یک بار برگزار می‌شود. بر این اساس، قدرت‌های سنتی قاره فرقی نمی‌کند به دنبال سهمیه جام جهانی یا جام ملت‌ها باشند، بلکه برای فتح جام قهرمانی لیگ ملت‌ها نیز بجنگند.

اجرای این طرح به‌صورت دفعی نخواهد بود. بازه زمانی بین سال‌های ۲۰۲۷ تا ۲۰۱۰ به عنوان دوران گذار تلقی شده و شاکله کنونی انتخابی جام جهانی ۲۰۳۰ کماکان حفظ می‌شود. در گام نخست، ۲۰ تیم قعرنشین در ۱۰ دیدار رفت و برگشت به میدان می‌روند. سپس مرحله دوم با حضور ۳۶ تیم در قالب ۹ گروه چهار تیمی پیگیری می‌شود و تیم‌های اول و دوم هر گروه، ۱۸ تیم نخست دسته اول را تشکیل می‌دهند.

۱۸ تیم مابقی مرحله دوم در دسته دوم جای می‌گیرند و بازندگان دور نخست به همراه باقی‌مانده تیم‌ها، دسته سوم را شکل می‌دهند. در فصل ۲۹-۲۰۲۸ مسابقات سطوح دوم و سوم به شکل آزمایشی استارت می‌خورد، در حالی که تیم‌های دسته اول همچنان مسیر سنتی انتخابی جام جهانی ۲۰۳۰ را طی می‌کنند. بهره‌برداری کامل از سیستم جدید از چرخه ۳۱-۲۰۳۰ کلید می‌خورد.

برای تیم‌های متمول و قدرتمند قاره، حداقل تقابل‌های رسمی در یک سیکل چهارساله از ۱۶ به ۱۸ مسابقه ارتقا می‌یابد. تغییر بنیادین برای تیم‌های رده‌پایین‌تر رخ می‌دهد که در فرمت فعلی گاهی ماه‌ها از کورس مسابقات رسمی دور می‌مانند. این تیم‌ها در طرح نوین، دیدارهای فزون‌تری با رقبای هم‌سطح برگزار خواهند کرد و AFC امیدوار است از این طریق سطح کیفی و ثبات تقویمی آن‌ها بهبود یابد.

تیم ملی ایران با عنایت به جایگاه تثبیت‌شده‌اش در زمره قدرت‌های قاره، از گزینه‌های بالقوه حضور در دسته اول به شمار می‌رود، هرچند ترکیب نهایی سطوح هنور رونمایی نشده است. حضور در بالاترین سطح می‌تواند مسیر ملی‌پوشان به جام ملت‌ها را هموارتر کرده و شمار بازی‌های رسمی را فزونی بخشد.

در نقطه مقابل، حجم عمده‌ای از روزهای فیفا با تورنمنتی درون‌قاره‌ای پر می‌شود و فرصت انجام مسابقات تدارکاتی با حریفان اروپایی، آفریقایی و آمریکایی به حداقل می‌رسد. این مسئله قطعا دغدغه بزرگان آسیا یعنی ایران، ژاپن، کره جنوبی و استرالیا خواهد بود. تیم‌های مطرح آسیایی جهت آماده‌سازی در تراز جهانی، نیازمند جدال با سبک‌های گوناگون فوتبال هستند. کنفدراسیون در تقویم پیشنهادی، روزنه کوچکی برای دیدارهای دوستانه نگه داشته، اما لیگ ملت‌ها به بخش غالب پنجره‌های ملی بدل می‌شود و چیدن برنامه‌ها برای مصاف با تیم‌های خارج از قاره سخت‌تر خواهد شد.

محدودسازی مسیر تیم‌های سطح پایین‌تر، انتقاد دیگری است که طرحِ روی میز فدراسیون‌های عضو را به چالش می‌کشد. برپایه این مکانیسم، این احتمال وجود دارد که یک تیم تمامی دیدارهای خود در یک چرخه را با پیروزی به اتمام برساند، اما به سبب استارت از دسته سوم، کماکان راهی به جام ملت‌ها یا جام جهانی پیدا نکند. افزون بر این، احتمال تقابل‌های رسمی تیم‌هایی نظیر ژاپن و سریلانکا در آتیه بسیار کمرنگ خواهد شد.

سازمان‌دهندگان مسابقات در تدوین این تورنمنت، تفکیک آسیا به دو بلوک شرق و غرب یا پنج منطقه جغرافیایی را کنار گذاشته‌اند. مدیران ارشد بر این باورند که چنین مرزبندی‌هایی تعادل جدول را مخدوش کرده و پیوندهای فوتبالی میان بخش‌های گوناگون قاره را محدود می‌سازد. به همین دلیل، تیم‌ها قادرند بدون واهمه از موقعیت جغرافیایی خویش، با هم‌قطاران هم‌سطح خود پنجه در پنجه شوند.

چالش واپسین به میزان استقبال هواداران از این ساختار گره خورده است. برگزاری متمرکز دیدارهای نیمه‌نهایی و فینال در بازه‌های دو ساله می‌تواند فینالی هیجان‌انگیز رقم بزند، اما تجربه مسابقات باشگاهی آسیا گواهی داده است که یک فینال متمرکز همواره نمی‌تواند جو و التهاب مدنظر سکوها را بازآفرینی کند. راندمان این پروژه در تحلیل نهایی به کیفیت برگزاری، جذابیت رقابت‌ها و یارگیری معنوی هواداران وابسته است.

لیگ ملت‌های آسیا در صورت اخذ تأییدیه، صرفاً جامی تازه برای اضافه‌شدن به گنجینه AFC نخواهد بود؛ بلکه ساختاری است که تقویم بازی‌های ملی، رتبه‌بندی قدرت‌های قاره‌ای، مسیرهای صعود و سقوط و اهدای بلیت‌های جام ملت‌ها و جام جهانی را در یک سیستم واحد همگرا می‌کند. طرحی بلندپروازانه که قادر است فوتبال ملی قاره را ساختاریافته‌تر و فشرده‌تر سازد، اما در عین حال، فرصت محک خوردن با جهان خارج و رؤیاپردازی تیم‌های کم‌نام‌ونشان را با علامت‌سئوال‌های جدی مواجه می‌سازد.

یک بار دیگر و به صورت خلاصه، سازوکار این تورنمنت جدید را بررسی می‌کنیم:

۴۷ تیم آسیایی در سه سطح تقسیم می‌شوند.

سطح اول شامل ۱۸ تیم است.

سطح دوم شامل ۱۸ تیم است.

سطح سوم با حضور ۱۱ تیم برگزار می‌شود.

۱۸ تیم برتر مرحله دوم انتخابی جام جهانی در سطح اول قرار می‌گیرند.

۱۸ تیم بعدی وارد سطح دوم می‌شوند.

۱۱ تیم باقی‌مانده در سطح سوم بازی می‌کنند.

سطح اول و دوم به صورت یک لیگ ۱۸ تیمی برگزار می‌شوند.

تمام تیم‌ها در یک جدول قرار می‌گیرند، اما هر تیم با همه ۱۷ حریف بازی نمی‌کند.

سطح سوم شامل دو گروه چهار تیمی و یک گروه سه تیمی خواهد بود.

لیگ ملت‌های آسیا هر دو سال یک بار برگزار می‌شود.

یک دوره از این رقابت‌ها به انتخابی جام ملت‌های آسیا متصل خواهد بود.

دوره بعدی با انتخابی جام جهانی ارتباط پیدا می‌کند.

در دوره مرتبط با جام ملت‌های آسیا، هر تیم حاضر در سطح اول و دوم شش مسابقه انجام می‌دهد.

این شش مسابقه شامل سه بازی خانگی و سه بازی خارج از خانه است.

در دوره مرتبط با جام جهانی، هر تیم سطح اول و دوم ۱۲ مسابقه انجام خواهد داد.

این ۱۲ مسابقه شامل شش بازی خانگی و شش بازی خارج از خانه است.

یک تیم حاضر در سطح اول، در مجموع چرخه چهار ساله حداقل ۱۸ مسابقه رسمی انجام می‌دهد.

دو تیم انتهای جدول سطح اول مستقیما به سطح دوم سقوط می‌کنند.

دو تیم برتر سطح دوم مستقیما به سطح اول صعود می‌کنند.

دو تیم انتهای جدول سطح دوم نیز به سطح سوم سقوط خواهند کرد.

مسیر صعود به جام ملت‌های آسیا:

تمام ۱۸ تیم سطح اول مستقیما به جام ملت‌های آسیا صعود می‌کنند.

شش تیم بالای جدول سطح دوم نیز راهی جام ملت‌های آسیا می‌شوند.

به این ترتیب، ۲۴ تیم حاضر در جام ملت‌های آسیا مشخص خواهند شد.

دیگر مرحله انتخابی جداگانه‌ای برای جام ملت‌های آسیا برگزار نمی‌شود.

تیم‌های سطح سوم مسیر مستقیمی برای رسیدن به جام ملت‌های آسیا ندارند.

یک تیم سطح سومی ابتدا باید به سطح دوم صعود کند و در دوره بعدی میان شش تیم برتر قرار بگیرد.

مسیر صعود به جام جهانی:

۱۸ تیم سطح اول در یک جدول قرار می‌گیرند و هر کدام ۱۲ مسابقه انجام می‌دهند.

شش تیم نخست جدول مستقیما به جام جهانی صعود می‌کنند.

تیم‌های هفتم تا دهم وارد پلی‌آف چهار تیمی آسیا می‌شوند.

دو تیم برتر پلی‌آف نیز سهمیه مستقیم جام جهانی را به دست می‌آورند.

تیم سوم پلی‌آف راهی مرحله بین‌قاره‌ای خواهد شد.

قهرمان لیگ ملت‌های آسیا چگونه مشخص می‌شود؟

هشت تیم بالای جدول سطح اول وارد مرحله یک‌چهارم نهایی می‌شوند.

مرحله یک‌چهارم نهایی به صورت رفت‌وبرگشت برگزار خواهد شد.

چهار تیم برنده به مرحله نهایی متمرکز راه پیدا می‌کنند.

مرحله نهایی شامل مسابقات نیمه‌نهایی و فینال است.

قهرمان لیگ ملت‌های آسیا هر دو سال یک بار مشخص خواهد شد.